‘Ook al zou ik deze flirt willen voortzetten, dat heeft toch geen zin. Dat beetje dat ik van haar heb kunnen zien intrigeerde me en was een prettige verstrooiing in momenten van ledigheid, maar ze is te afstandelijk, te gesloten voor een plek als deze’, dacht hij bij zichzelf — en toen hij zo op het punt stond weer terug te gaan, herinnerde de jongere non zich dat [Ukifune] zijn fluitspel wel missen zou en zei:
diep in de nacht
is de maan ontroerend
of ziet u dat niet?
wilt u dicht bij de bergrand
soms geen onderdak zoeken?
fukaki yo no / tsuki o aware to / minu hito ya / yama no ha chikaki / yado ni tomaranu
Het was een onbeholpen gedicht waarvan ze opmerkte: ‘Zoiets is wat zij [=Ukifune] eigenlijk had willen zeggen’, waardoor hij geïntrigeerd raakte:
achter de bergrand
gaat de maan tenslotte onder
en zolang kijk ik toe
of door reten in het slaapkamerdak
zich misschien een kans voordoet
yama no ha ni / iru made tsuki o / nagamemimu / neya no itama mo / shirushi ari ya to
Op dat moment had de oude non van verre zijn fluitspel gehoord en kwam nu toch tevoorschijn.
Onderbroken door gerochel en met trillende stem sprak zij helemaal niet over vroeger: wie hij was leek zij niet te begrijpen.
「いたうすきがましからむも、さすがに便なし。いとほのかに見えしさまの、目とまりしばかり、つれづれなる心慰めに思ひ出づるを。あまりもて離れ、奥深なるけはひも所のさまにあはずすさまじ」と思へば、帰りなむとするを、笛の音さへ飽かず、いとどおぼえて、
ふかき夜の月をあはれと見ぬ人や山の端ちかきやどにとまらぬ
と、なまかたはなることを、「かくなん聞こえたまふ」と言ふに、心ときめきして、
山の端に入るまで月を眺め見むねやの板間もしるしありやと
など言ふに、この大尼君、笛の音をほのかに聞きつけたりければ、さすがにめでて出で来たり。
ここかしこうちしはぶき、あさましきわななき声にて、なかなか昔のことなどもかけて言はず。誰れとも思ひ分かぬなるべし。
Genji monogatari, ‘Tenarai’ 手習 (‘Schrijfoefeningen’). [NKBZ 17 (Genji monogatari 6), p. 306-307.] Voor een variante vertaling, zie: Murasaki Shikibu, Het verhaal van Genji, vert. Jos Vos (Amsterdam: Athenaeum—Polak & Van Gennep, 2013), p. 665-666.
Deze passage komt uit ‘Schrijfoefeningen’ (‘Tenarai’ 手習), het 53e en een-na-laatste hoofdstuk van Het verhaal van Genji uit het begin van de elfde eeuw. We hebben hier te maken met een jonge luitenant (de ‘hij’) die eerder zijn vrouw verloren is en regelmatig in de bergen ten noordoosten van de hofstad zijn voormalige schoonmoeder (‘de jongere non’) opzoekt in haar retraiteoord daar. Deze ex-schoonmoeder heeft zich er ontfermt over een mysterieuze beeldschone maar intens droeve jongedame (Ukifune). In dit mini-klooster woont ook de moeder van de voormalige schoonmoeder van de luitenant (‘de oude non’, die over de tachtig en dus stokoud is). De luitenant probeert tevergeefs Ukifune het hof te maken, maar zij is te getraumatiseerd door eerdere avances van twee jongemannen en hij geeft het op.
De jongere non (die tegen de zestig zal lopen) lijkt in Ukifune een substituut voor haar overleden dochter te zien en probeert die aan de luitenant te koppelen, in ene herhaling van dat huwelijk.
Scherp getekend als die is, is dit fragment niet per se het allerfraaiste uit dit epos van Murasaki Shikibu 紫式部 (978?-1016?). Voor mij is het wel een bijzondere passage, simpelweg omdat ik twee jaar geleden een vel uit een boekmanuscript kocht. (Eerder schreef ik een blogpost over een ander manuscript dat ik toen ook kocht.) Dit vel was een pagina uit een zestiende-eeuws afschrift van Het verhaal van Genji, en dan specifiek deze passage uit het hoofdstuk ‘Schrijfoefeningen’.
Deze losse pagina begint halverwege het gedicht van de luitenant, dus met de woorden ‘of door reten in het slaapkamerdak / zich misschien een kans voordoet’. Wat me onder meer fascineert is dat het handschrift op geen enkele manier de poëzie grafisch onderscheidt van de omringende prozatekst.
En ik vind het handschrift gewoon errug mooi.
De afbeelding toont het manuscriptfragment in kwestie (16,7 x 17,3 cm), uit het midden van de zestiende eeuw (late Muromachi-periode 室町後期). Transcriptie en vertaling lopen t/m het begin van de achtste regel.