een wolk als envelop

Mijn oudere zus overleed en als een herinnering daaraan ontmoette ik iemand van wie de jongere zus overleden was — we beloofden aan elkaar te denken als vervanger van die overledenen. Op mijn brieven schreef ik ‘Aan mijn oudere zuster’ en zij schreef mij ‘Aan mijn middelste zuster’, maar toen we afscheid moesten nemen om allebei naar verre oorden af te reizen schreef ik op afstand, treurend om ons scheiden:

geef aan vleugels

            van ganzen naar het noorden

                        je gedachten mee:

met een wolk als envelop

            dat je niet opgeeft me te schrijven

kita e yuku / kari no tsubasa ni / kotozute yo / kumo no uwagaki / kakitaezu shite

　　姉なりし人亡くなり、また人のおとと失ひたるが、かたみにあひて、亡きが代りに思ひ思はむといひけり。文ふみの上に姉君と書き、中の君と書きかよひけるが、おのがじし遠き所へ行き別るるに、よそながら別れ惜しみて
北へ行く雁のつばさにことづてよ雲のうはがきかきたえずして

Murasaki Shikibu shū 15; Shinkokin wakashū 9-859 (met als inleiding: ‘Toen zij afscheid nemen moest van iemand aan wie zij geen loze belofte had gedaan’ 浅からず契りける人の行き別れ侍りけるに). ‘Kumo no uwagaki’ is een zogenaamd ‘spilwoord’ (kakekotoba): kumo no ue [hier ‘verstopt’ in uwa], ‘boven de wolken’ of ‘over de toppen van wolken’, overlapt deels met uwagaki, ‘adres op een brief’, hier vertaald als envelop). Als jonge vrouw vertrok Murasaki Shikibu in 996 naar de provincie Echizen, ten noordoosten van de hofstad, aan de Japanse Zee, omdat haar vader daar benoemd was als provinciaal gouverneur. Wilde ganzen vliegen na overwintering in de lente weer naar het noorden. Het idee van zo’n gans als postbode gaat terug op een Chinese legende over de diplomaat Sū Wǔ 蘇武 (ca. 145-60 v.Chr.), die, na gevangen te zijn genomen door de Xiongnu, op die manier een geheime boodschap naar de hoofdstad wist te sturen.

1 november is, sinds 2012, in Japan bij wet de Dag van de Klassieken (koten no hi 古典の日). De definitie van ‘klassieken’ is heel breed, vindt het Bureau voor Culturele Zaken van de Japanse overheid (Bunkachō 文化庁), en slaat ook op bijvoorbeeld Sinitische poëzie, het gō-spel, klassieke muziek, buitenlandse literatuur in vertaling.

Dat voor 1 november is gekozen is omdat in de memoires van Murasaki Shikibu 紫式部 (978?-1016?) haar meesterwerk Het verhaal van Genji (Genji monogatari) voor het eerst ter sprake komt op de eerste dag van de Elfde Maand in het vijfde jaar van de Kankō 寛弘-periode (ons jaar 1008), volgens de oude maankalender. ^{[Murasaki Shikibu nikki, episode 36; NKBT 19, p. 470; ShinchōNKBS, p. 52.]}

Die dag viel in dat jaar overigens op 7 december, maar een kniesoor die daarop let, natuurlijk.

Kortom, het is een wat voorspelbaar gebaar naar vooral de eigen cultuurgeschiedenis, maar het is toch mooi dat een overheid vindt dat ook ‘cultuur van vroeger’ gevierd moet worden. 

De waka hier is van Murasaki Shikibu zelf; dat leek me gepast. Het is er een die ik om de een of andere reden al sinds mijn studententijd uit mijn hoofd ken. Het zal hem zitten in de klankherhalingen: elke ‘regel’ (of metrische eenheid van vijf of zeven morae) begint met een ‘k’. Dan is er vooral die woordverdubbeling in de combinatie van uwagaki (‘envelop’) en kakitaezu (‘ophouden met schrijven’), waarbij [kumo no] uwagaki dan ook nog eens een ‘spilwoord’ is (kumo no ue, ‘boven de wolken’, en uwagaki, ‘adres op brief’).

Wat dat betreft vind ik mijn vertaling mislukt; die doet te weinig met het klankspel (ik heb een beetje zitten klunzen met de ‘g’-klank). Het beeld van het origineel bleef wel enigszins overeind.

De aanleiding voor het gedicht is weemoed. De herinnering aan overledenen versterkt de herinnering aan hen die nog wel leven maar er ook niet meer zijn. Ook dat leek me wel gepast: het is een echo van hoe we met dierbare ‘cultuur’ van mensen van ‘vroeger’ omgaan, die ‘klassieken’, dus—ze zijn er niet meer, maar ze zijn er toch nog wel, in de flarden van wat ze nalieten.

De foto toont een wolk op 27 april 2024.