aan de christusdoorn
peulvruchten, ongedwongen tussen
gevallen bladeren
saikachi no / mi wa sono mama no / ochiba kana
皂角子の実はそのまゝの落葉かな
In Bashō haiku songihen 芭蕉俳句存疑編. Mogelijk werd in vroegmodern Japan i.p.v. saikachi 皂角子 ‘saikashi’ gelezen.
Dit is een aan Matsuo Bashō 松尾芭蕉 (1644-1694) toegeschreven haikai-vers waarvan niet vaststaat dat hij ook werkelijk de dichter ervan is. Een ‘onbeslist vers’ (songi [var. zongi] no ku 存疑の句) heet dat, met een term ontleend aan klassieke Chinese filologie. Het staat dan logischerwijs ook niet vertalingen van Bashō’s verzamelde haikai-verzen, zoals: Matsuo Bashō, Verzamelde haiku’s, vertaald dor Jos Vos (Amsterdam: Athenaeum—Polak & Van Gennep, 2023).
Iemand aan de Yamanashi Prefecturale Universiteit heeft een overzicht samengesteld van zulke gedichten waarvan Bashō’s auteurschap nog ‘onbeslist’ is. Dat zijn er 61.
Vorige week werd ik met dit gedicht geconfronteerd tijdens een tolkklus—en stond een beetje met mijn mond vol tanden. Het is namelijk een behoorlijk lastig haikai-vers, vind ik. Sowieso is de makke van veel haiku dat als je de context ervan niet kent ze vaak moeilijk te duiden zijn, terwijl ze net zo vaak een specifieke aanleiding hebben. De schilder die tijdens een presentatie dit vers aanhaalde vond het een intrigerend vers maar kwam er zelf ook niet goed uit.
De saikachi (meestal 皀莢 geschreven) is een boom waaraan in de herfst peulvruchten groeien die op afstand kunnen doen denken aan verdorde bladeren. Ik vermoed daarom dat de dichter een herfstlandschap voor zich ziet waarin de grond bezaaid ligt met afgevallen bladeren (ochiba). Daar middenin staat dan een saikachi waaraan nog wél bladeren lijken te zitten — maar dat zijn dus zijn peulvruchten.
Helemaal lastig is dat de saikachi (Gleditsia japonica) in het Nederlands de ‘Japanse valse christusdoorn’ heet. Dat zal zijn omdat aan de boom ook doornclusters kunnen groeien die met wat goede wil aan Christus’ doornenkroon doen denken. Dat is een associatie waarop ik helemaal niet zit te wachten in context van dit haikai-vers. De Japanse naam van de boom laat zich vertalen als ‘zoetgeurende peul’. Maar ja, als ik een Nederlandse naam in die trant verzin en niet goed inschatten kan wat de associaties van lezers zullen zijn, moet er wel wat meer gesleuteld worden aan een vertaling. Bijvoorbeeld:
aan de zoetpeulboom
de vruchten ongedwongen tussen
gevallen bladeren
Nu ik toch over vertaalworstelingen begin: dat ‘ongedwongen’ is heel erg een interpretatie en mijn manier om het Japanse sono mama op te lossen. Dat betekent iets als ‘in-de-toestand-zoals-het-is’ of ‘precies als, net zoals’. Ik vatte dat op als: aan de ene kant een boom in de herfst vol (schijn)bladeren (want zo is-ie) als uitzondering tussen (aan de andere kant) bomen die hun blad al zijn verloren. Licht cryptisch is dat die uitdrukking nadrukkelijk slaat op ‘gevallen bladeren’. Het kan ook nog zo zijn dat je moet lezen: de peulvruchten in-de-toestand-zoals-ze-zijn lijken wel (nog net niet maar wel bijna) gevallen bladeren.
De schilder die me ter plekke met dit vertaalprobleem opzadelde haalde het haikai-vers uit een dichtersalmanak (saijiki 歳時記). Daarvan heb je er een hoop. Je kan ze zien als thematisch gerangschikte citaatbloemlezingen én als seizoensgebonden dichtersvocabulaire met voorbeelden. De primaire functie van de almanakken is dat tweede, maar omdat ze in de praktijk vooral veel voorbeelden van bestaande poëzie aanbieden hebben ze als effect een handzame canon van belangrijke voorbeeld- of inspiratiegedichten aan te reiken aan de gebruiker ervan. Die saijiki-almanakken zijn typisch een (late) ontwikkeling van de haikai- en moderne haiku-cultuur. De poëzie die ze bij elkaar brengen bestaat dus typisch uit vroegmoderne haikai-verzen. Publicatie ervan begint op stoom te komen aan het begin van de negentiende eeuw.
De schilder had een dichtersalmanak die is samengesteld door Takahama Kyoshi 高浜虚子 (1874-1959), die op dat moment leider was van de door Masaoka Shiki begonnen en al dominant geworden school van moderne haiku.
Het haikai-vers in kwestie, al dan niet van Bashō, in de dichtersalmanak van Takahama Kyoshi 高浜虚子 (1874-1959), sectie ‘Gevallen bladeren’ (ochiba 落葉). Kyoshi 虚子, Shin saijiki 新歳時記 (vermeerderde druk [zōteiban 増訂版]; Tokyo: Sanseidō, 1951).