humpf!

‘humpf!’ — dat geluid

            wanneer opeens de wagen stopt:

in de derde druk

            van het Kōjien-woordenboek

                        zoek ik dat toch maar eens op

ku-tto iu / kyūteisha-on / kōjien / dai-sanhan o / tameshihiki ireba

くッと言ふ急停車音広辞苑第三版を試し引き居れば

De Kōjien 広辞苑 (‘De wijde tuin der woorden’) is mogelijk Japans bekendste woordenboek. Oorspronkelijk samengesteld door de taalkundige en cultuurhistoricus Shinmura Izuru 新村出 (1876-1967) is het een combinatie van woordenboek en encyclopedie. Ik ken er geen equivalent van voor een andere taal.

[2 augustus 2021] Ik overdrijf, besef ik. Er is natuurlijk Le Petit Larousse, dat ook een combinatie van woordenboek en encyclopedie is, met een hoop plaatjes (meer dan in Kōjien). Shinmura Izuru’s jongere broer Takeshi 猛 (1905-1992) was een autoriteit op het gebied van Franse literatuur en taalkunde en werkte (na zijn ontslag uit de gevangenis waar hij als antifascistische activist twee jaar vastzat) vanaf 1940 als redactielid van Kōjien. Het zou zo maar kunnen dat voorbeelden als de Larousse een rol speelden bij het concipiëren van de Kōjien. Er is vast iemand die dat ooit heeft uitgezocht.

Compact (nog steeds in één band!) en toch werkelijk allesbevattend; het blijft een wonder. In 1935 debuteerde het als Jien 辞苑 (‘De tuin der woorden’); vanaf 1955 kreeg het naslagwerk de naam jien. In 2018 kwam, met de nodige bombarie, de zevende druk uit. De derde druk verscheen in 1983.

Een vraag is wat voor geluid een trein of auto maakt wanneer die plots moet remmen. ‘Humpf!’ is mijn vertaling voor ‘ku-tto’ くッと. Ik vraag me af of dat is wat de dichter in gedachten had (hij had het woord tenslotte nog niet opgezocht, suggereert hij). Kōjien geeft deze onomatopee als ‘onbewust een geluid maken terwijl je probeert een lach te onderdrukken’: lastig. ‘Humpf’ lijkt me een aardige tussenoplossing: en iets van een schok, en iets van een onderdrukte lach.

Een tweede betekenis van ku-tto is iets als ‘helemaal’, als in de zin ‘Ik ben helemaal nat geworden’ — het ‘klets’ van ‘kletsnat’. Zelf met die mooie k-klank kies ik daar nu toch niet voor.

Merkwaardig vind ik dat, in tegenstelling tot andere woordenboeken, Kōjien voor ku-tto niet de betekenis geeft die je zou verwachten: ‘met een krachtige ruk of schok’. Misschien is dat gemis juist onderdeel van Okai’s spel.

Okai Takashi 岡井隆 (1928-2020), van wie dit gedicht is, is een van de belangrijkste naoorlogse tanka-dichters.

De afbeelding is een still uit de film Een schip samenstellen (aka The Great PassageFune o amu 舟を編む, 2013; regie Ishii Yūya 石井裕也) naar de gelijknamige roman van Miura Shion 三浦しをん (1976) uit 2011. Het is het verhaal van een redactie die belast is met het maken van een woordenboek.

7 reacties op “humpf!”

Interessant. Ik had nog niet eerder iets over dat woordenboek gehoord.

Het is een geweldig woordenboek, ook omdat het vaker dan je misschien zou denken helpen kan met problemen in het klassiek Japans. Ik heb nu net een alinea toegevoegd over mogelijke relatie met de Larousse-encyclopedie.

Stel je er niet al te veel van voor, zelfs al was het Japans inzending in 2013 voor de Oscars (niet genomineerd). Het heeft elementen van een formulefilm: ambitieuze jongen wordt binnen zijn bedrijf overgeplaatst naar een door iedereen wat verguisde (want niet renderende) afdeling, nl. de redactie van het woordenboek in kwestie. Daar wordt geleid door een schijnbaar uitgerangeerd oude werknemer die dan toch de jongste generatie weet te bezielen voor een Hoger Doel. Maar binnen het genre is het wel aardig — én met Matsuda Ryūhei in een hoofdrol.

Ook ons taalgebied heeft (of had) een tegenhanger van de Petit Larousse: de ‘Grote Verschueren’, samengesteld door een Vlaamse jezuïet. Ik denk niet dat Verschueren in Nederland veel werd gebruikt, maar het was ‘the dictionary of choice’ van mijn opa uit Eigenbilzen (dichtbij Maastricht, maar aan de Belgische kant van de grens) die verzot was op kruiswoordraadsels. Zie: http://buurthuis.blog84.fc2.com/blog-entry-118.html

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *